Małopolskie Forum Ochrony Zabytków: bezpieczeństwo dziedzictwa zaczyna się od relacji

Około 120 pracowników samorządowych, muzealników, właścicieli prywatnych i społeczników spotkało się 12 października 2026 roku w Krakowie na Małopolskim Forum Ochrony Zabytków. Organizowane przez Małopolski Instytut Kultury z inicjatywy Urzędu Marszałkowskiego Województwa Małopolskiego, forum skupiło się na bezpieczeństwie dóbr kultury, rolach Społecznych Opiekunów Zabytków oraz przygotowaniu się na sytuacje kryzysowe w obecnej sytuacji geopolitycznej.

Otwarcie i przesłanie z województwa

Wydarzenie odbyło się w Muzeum Armii Krajowej im. gen. Emila Fieldorfa „Nila" w Krakowie. Uczestników powitali dyrektor Małopolskiego Instytutu Kultury Tomasz Włodarski i dyrektor muzeum Jarosław Szarek. Głos zabrała również Monika Gubała, dyrektor Departamentu Kultury i Dziedzictwa Narodowego, która odczytała list Iwony Gibas, Członka Zarządu Województwa Małopolskiego.

"Ochrona zabytków zaczyna się od relacji" - Iwona Gibas, Członek Zarządu Województwa Małopolskiego

Gibas podkreśliła, że skuteczność ochrony zabytków zależy od wspólnej pracy zarządców, właścicieli i Społecznych Opiekunów Zabytków. Zaznaczyła również, że w obecnej sytuacji geopolitycznej przygotowanie się na sytuacje kryzysowe wymaga kooperacji wszystkich środowisk. "Choć Małopolska słynie z wyjątkowych obiektów dziedzictwa, jej największą wartością są ludzie" - dodała.

Bezpieczeństwo i plany ochrony na czas kryzysu

Pierwszy panel dyskusyjny nosił tytuł "Obrona cywilna, plany ochrony - obowiązki właściciela, gminy, wojewody". Moderowała go Katarzyna Góralczyk, specjalistka w zakresie bezpieczeństwa i ochrony dziedzictwa. W debacie uczestniczyli eksperci z różnych dziedzin:

• Marek Bębenek - dyrektor Muzeum Małopolski Zachodniej w Wygiełzowie, ekspert ds. ochrony przeciwpożarowej
• dr Piotr Zambrzycki - sekretarz Międzyuczelnianego Instytutu Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki ASP w Warszawie
• Robert Wojtas - specjalista ds. bezpieczeństwa publicznego i zarządzania kryzysowego
• Artur Sterkowicz - ekspert ds. terroryzmu z Narodowego Instytutu Muzeów

Robert Wojtas zwrócił uwagę, że właściciele i zarządcy zabytków nie mogą zostawać sami wobec zagrożeń. Podkreślił potrzebę edukacji społecznej i stałej współpracy między osobami odpowiedzialnymi za obiekty a władzami oraz społecznością lokalną. Artur Sterkowicz zaś akcentował znaczenie analiz ryzyka:

"Nie myślmy o działaniu, jeśli nie mamy przemyślanych zagrożeń" - Artur Sterkowicz, ekspert ds. terroryzmu

Paneliści zgodzili się, że tworzone plany ochrony muszą być realne i wykonalne, a nie jedynie deklaratywne. Pozostało otwarte pytanie, czy lepiej sprawdza się plan przygotowany przez zewnętrznego eksperta, czy przez osoby znające instytucję od wewnątrz.

Rola Społecznych Opiekunów Zabytków

Drugi panel, "Sens istnienia, prawa i obowiązki Społecznych Opiekunów Zabytków (SOZ) oraz partycypacja społeczna", poprowadziła Katarzyna Zalasińska, specjalistka w zakresie prawa ochrony zabytków z Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Warszawie. W dyskusji uczestniczyli:

• Michał Winiarski - właściciel zabytkowej Osady Młyńskiej w Roztoce-Brzezinach i Społeczny Opiekun Zabytków
• Bogusław Antos - wójt gminy Brzeźnica, wspierający pozyskiwanie funduszy na ratowanie lokalnego dziedzictwa historycznego i sakralnego
• Krzysztof Myśliński - Świętokrzyski Wojewódzki Konserwator Zabytków

Rozmowa dotknęła fundamentalnego pytania: kim w praktyce jest Społeczny Opiekun Zabytków? Czy to prywatny właściciel, społecznik działający na rzecz zabytku, czy może sygnalista raportujący zagrożenia?

Michał Winiarski podzielił się doświadczeniami z codziennej opieki nad zabytkową osadą młyńską z perspektywy zarówno właściciela, jak i SOZ. Bogusław Antos podkreślił kluczową rolę współpracy między władzami samorządowymi, społecznością lokalną, właścicielami zabytków i ich opiekunami.

Konkluzja była jednoznaczna: Społeczni Opiekunowie Zabytków odgrywają szczególnie ważną rolę w mniejszych miejscowościach, gdzie mogą pośredniczyć między właścicielami obiektów a władzami lokalnymi.

Warsztaty praktyczne i konkretne narzędzia

Po zakończeniu paneli dyskusyjnych uczestnicy wzięli udział w równoległych czterech sesjach warsztatowych. Spotkania dotyczyły:

• Społecznej ochrony zabytków w kontekście bezpieczeństwa - podczas tego warsztatu powstały mapa i dekalog Społecznych Opiekunów Zabytków
• Tworzenia planów ochrony dóbr kultury - opracowano wzory planów ochrony zabytków gotowe do wykorzystania przez uczestników
• Praktycznych podstaw cyfryzacji i efektywnego zarządzania inwentarzem
• Projektowania „miękkich" działań społecznych i edukacyjnych, gdzie zabytek staje się „elementem sprawczym" kształtującym lokalną tożsamość

Forum wykazało, że skuteczna opieka nad dziedzictwem kulturowym wymaga ciągłego dialogu i interdyscyplinarnej współpracy. Połączenie debat teoretycznych z praktycznymi warsztatami dało uczestnikom konkretne narzędzia do działania i umocniło przekonanie o znaczeniu wspólnej odpowiedzialności za bezpieczeństwo małopolskiego dziedzictwa.

Źródło: Małopolska