Rozszerzona odpowiedzialność producenta. Oświęcim wyjaśnia, czym jest ROP

Ministerstwo Klimatu i Środowiska przedstawiło w sierpniu ubiegłego roku projekt ustawy o opakowaniach i odpadach opakowaniowych, który ma wprowadzić do Polski rozszerzoną odpowiedzialność producenta (ROP). System obowiązuje już w zdecydowanej większości państw Unii Europejskiej. Polskie samorządy generalnie przychwalają projekt, jednak niektóre organizacje przedsiębiorców atakują go jako "nowy podatek". Mimo miesięcy prac ustawa ciągle nie trafiła do parlamentu, a wokół ROP narasta coraz więcej nieporozumień.

Obecny system. Dlaczego jest niesprawiedliwy?

Praktycznie cały koszt odbioru i zagospodarowania odpadów komunalnych spoczywa obecnie na mieszkańcach gmin. W 2023 roku samorządy zebrały 12,65 mld zł z tytułu opłaty za odbiór odpadów. Problem w tym, że niezależnie od sposobu naliczania opłat w poszczególnych gminach - od osoby, gospodarstwa domowego, zużycia wody czy powierzchni nieruchomości - żaden z nich nie wiąże wysokości opłaty z ilością wytwarzanych śmieci.

Każdy obywatel płaci za odbiór i zagospodarowanie odpadów mniej więcej tyle samo - ok. 30 zł miesięcznie - niezależnie od tego, ile wyprodukowuje odpadów. To oznacza, że osoba kupująca wodę z kranu zamiast soków w kartonach, używająca wielorazowych toreb czy kupująca mięso na wagę płaci tyle samo co konsument kartonów, plastikowych opakowań i produktów ze sklepu wielkopowierzchniowego.

System ma drugą stronę medalu: producenci opakowań również nie mają praktycznie żadnej motywacji, aby ograniczać ilość surowców na opakowania ani wytwarzać je tak, aby nadawały się do recyklingu. Tymczasem przykłady nadużyć są powszechne - owoce i warzywa z naturalną skórką trafiają do plastikowych, trudnych do recyklingu opakowań, bo tworzyw sztucznych jest tanio.

ROP - jak to ma działać?

Rozszerzona odpowiedzialność producenta wynika z Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/98/WE w sprawie odpadów oraz z nowych regulacji - Rozporządzenia (UE) 2025/40 w sprawie opakowań i odpadów opakowaniowych. Idea jest prosta: producenci powinni projektować produkty i opakowania tak, aby ograniczać ilość wytwarzanych odpadów i ułatwiać ich recykling.

ROP promuje systemy ponownego użycia opakowań - takie jak butelki zwrotne czy systemy typu "refill". Najważniejsze jednak, że ROP ma zapewniać finansowanie zbiórki i przetwarzania odpadów, aby osiągnąć cele recyklingu.

Ministerstwo proponuje wprowadzenie zasady "zanieczyszczający płaci" poprzez opłatę produktową, zróżnicowaną w zależności od rodzaju i "ekologiczności" opakowania. Taki mechanizm finansowy jest konieczny, bo obowiązujące od 12 lat przepisy o ograniczaniu objętości i masy opakowań są przez producentów zbyt często pomijane. Motywacja finansowa zmieni to podejście.

Czy ROP to nowy podatek? Ile to będzie kosztować?

Nie. Opłaty odprowadzane przez producentów opakowań będą trafiać do systemu zbiórki i zagospodarowania odpadów, pomniejszając koszt ponoszony obecnie w całości przez mieszkańców. ROP to przesunięcie części finansowego ciężaru z mieszkańców na producentów, którzy do tej pory ponosili znikome konsekwencje swoich wyborów dotyczących opakowań.

Maksymalna stawka opłaty może wynosić 4,5 zł za kilogram. W przypadku opakowań ważących kilkadziesiąt gramów oznacza to kilkugroszowe dodatkowe koszty.

Koszty gminnych systemów gospodarowania odpadami rosną od lat. Rozszerzona odpowiedzialność producentów to szansa na zatrzymanie tego wzrostu i wprowadzenie bardziej sprawiedliwych zasad finansowania.

Źródło: Związek Miast Polskich