"Góralskie wesele" wraca do Zakopaneskiego po 65 latach. Premiera zapomnianego filmu

Ponad sześćdziesiąt pięć lat temu polska emigracja w Chicago nakręciła niezwykły film - pełnometrażowy zapis tradycyjnego podhalańskiego wesela. Dzieło uznano za zaginione, aż do 2024 roku, gdy odkryte zostało na farmie w Wisconsin. 12 września 2026 roku o godzinie 19:30 jego polska premiera odbędzie się w Kinie Sokół w Zakopanem, a wstęp będzie bezpłatny.

Przedsięwzięcie imigrantów

W 1961 roku grupa nowoprzybyłych imigrantów z Polski osiadła w robotniczej dzielnicy Pilsen na południu Chicago. Większość przyjechała zaledwie kilka lat wcześniej. Z spokojnego, sielskiego Podhala znaleźli się w ogromnym przemysłowym mieście. Kontrast był uderzający - rytm wiejskiego życia zamienili na łomot stalowni, dym fabryk, pył budów i odór rzeźni.

Właśnie tam podjęli się śmiałego przedsięwzięcia: nakręcenia własnego pełnometrażowego filmu. Ich determinacja została jednak natychmiast wystawiona na próbę. Gdy trzy duże szpule z filmem wróciły z laboratorium Kodaka, odkryli z zaskoczeniem, że obraz jest nieostry i nie nadaje się do wyświetlania. Górale jednak nie poddali się. Nakręcili cały film od nowa.

Dokument tożsamości

"Góralskie wesele" to najwcześniejszy znany pełnometrażowy zapis inscenizacji tradycyjnego wesela podhalańskiego. Stworzony tysiące kilometrów od Podhala, ale zakorzeniony w nim poprzez pamięć ciała. W filmie nie grali amatorzy odgrywający wyuczone role - występowali autentyczni śpiewacy, muzycy i tancerze, wykonujący pieśni, melodie i kroki ze swojego własnego doświadczenia.

Osoby przed kamerą odtwarzały sceny, w których uczestniczyli zaledwie kilka lat wcześniej w swoich wioskach. Odległych geograficznie, ale wciąż bliskich ich sercom. Film stał się zarazem mieniącym się barwami i dźwiękiem "góralskim musicalem" i surowym dokumentem etnograficznym - wyjątkowym przykładem wykorzystywania praktyk audiowizualnych przez społeczności imigranckie do podtrzymywania własnej tożsamości.

Od zaginienia do odnalezienia

"Góralskie wesele" był wyświetlany zaledwie kilka razy w latach 60. XX wieku wśród chicagowskiej społeczności Górali Podhalańskich. Najprawdopodobniej nigdy nie pokazywano go publicznie poza Chicago. Nie było o nim wzmianek w polskich ani amerykańskich źródłach filmowych. Przez długi czas uważany był za zagubiony.

W 2024 roku oryginalny film na taśmie 16 mm został odnaleziony na farmie w Wisconsin - w rodzinnym archiwum Andrzeja Szwajnosa-Twardego, udostępnionym przez jego córkę Danutę Leśniak. Odkrycie dokonane zostało przez dr Agatę Zborowską przy wsparciu Władysława Mrowcy.

Film poddano profesjonalnej digitalizacji w rozdzielczości 4K. Wykonano nowe kopie na taśmie 16 mm: negatyw archiwalny i kopię projekcyjną. Prace były możliwe dzięki grantowi z National Film Preservation Foundation, pozyskanemu przez Zborowską we współpracy ze Związkiem Podhalan w Północnej Ameryce.

Świadkowie przeszłości

Uroczystą premierę odnowionego filmu odbyła się 21 marca 2026 roku w Domu Podhalan w Chicago. W wydarzeniu uczestniczyli wyjątkowi goście - niektórzy z jeszcze żyjących osób biorących udział w nagraniu 65 lat wcześniej: Władysław i Aniela Tylka oraz Anna Rabiańska.

Pierwsza projekcja dla publiczności angielskojęzycznej, z przygotowanymi specjalnie napisami i tłumaczeniem, odbyła się 15 maja 2026 roku w Logan Center for the Arts na University of Chicago.

Zakopańska premiera

Polska premiera "Góralskiego wesela" zaplanowana jest na 12 września 2026 roku o godzinie 19:30 w Kinie Sokół w Zakopanem. Wstęp będzie bezpłatny. Seans poprzedzi audiowizualny mini-wykład dr Agaty Zborowskiej, przedstawiający historię powstania i odnalezienia filmu.

Szczegółowe informacje dostępne na stronach kinosokol.z-ne.pl oraz not-so-ordinary.us/events/GoralskieWesele.